مقدمه: گوجه فرنگي و محصولات تبديلي آن يكي از مهمترين توليدات صنايع تبديلي در جهان مي باشد بطوريكه سالانه حدود 35-30 ميليون تن گوجه فرنگي تازه در كارخانجات فرآوري مي گردد و رب گوجه فرنگي محصول عمده آنها مي باشد. در كل، 37 كشور در جهان امكان فرآوري گوجه فرنگي را دارند و 12 كشور اول، 90% فرآوري را انجام مي دهند كه ايران در سال 2008 مقام پنجم را پس از آمريكا ، ايتاليا، چين و تركيه دارا بوده است. در سال 2007 مقدار صادرات رب گوجه فرنگي در جهان 4/2 ميليون تن، گوجه فرنگي پوست كنده، خرد شده و رنده شده 25/1 ميليون تن و كچاپ و انواع سس هاي گوجه فرنگي 900،000 تن بوده است. در ميان كشورهاي وارد كننده محصولات فرآوري شده گوجه فرنگي نيز آلمان مقام اول، انگلستان دوم، فرانسه سوم، روسيه چهارم و ژاپن مقام پنجم را دارد.

 مصرف سرانه فرآورده هاي گوجه فرنگي در آمريكاي شمالي معادل 31 كيلوگرم گوجه فرنگي تازه، در اروپاي غربي 23 كيلوگرم و در اروپا ي شرقي 18 كيلوگرم مي باشد و مجموعا امريكا و اروپا حدود دو سوم ازكل مصرف اين توليدات را به خود اختصاص داده اند. مصرف سرانه اين محصولات در ايران معادل 25 كيلوگرم گوجه فرنگي تازه مي باشد. پيش بيني مي شود مصرف محصولات گوجه فرنگي فرآوري شده در جهان تا سال 2010  هر سال حدود 3% افزايش يابد.

آمار فوق مربوط به مجوزهاي صادره توسط سازمانهاي تحت پوشش وزارت صنايع و معادن مي باشند و آمار مجوزهاي صادره توسط سازمانهاي تحت پوشش وزارت جهاد كشاورزي نيز بايد به آن اضافه شود.

بنا به آمار اعلام شده از سازمان جهاد كشاورزي استان،‌ سطح زير كشت گوجه فرنگي در استان 16 هزار هكتار با توليد ساليانه 560 هزار تن بوده كه 50 درصد از آن مربوط به شهرستان دير بوده و شهرستانهاي دشتي و كنگان و ساير شهرستانهاي استان هم در رتبه هاي بعدي قرار دارند و ده هزار نفر در اين بخش مشغول به فعاليت هستند. رتبه استان در كشور از نظر سطح زير كشت گوجه فرنگي پنجم و از نظر توليد گوجه فرنگي هفتم و از نظر توليد گوجه فرنگي خارج از فصل، اول مي باشد. شايان ذكر است در سال زراعي گذشته ميزان 150 هزار تن از گوجه فرنگي هاي توليد استان مشتري نداشته است.

سوال: سوالي كه با اطلاع از آمار و ارقام ذكر شده در ذهن هر فردي ظاهر مي شود اين است كه چرا در قفسه سوپر ماركتهاي استان محصولات توليدي ساير استانها كه گوجه فرنگي استان بوشهر را نيز فرآوري مي كنند و بعضا فاصله بسيار زيادي از استان بوشهر دارند، خود نمايي كند ولي در استان بوشهر توليد نشود؟

ارزيابي فني:شاخصهاي بسياري در ارزيابي كيفيت فرآورده هاي گوجه فرنگي دخالت دارد كه برخي از آنها عبارتند از بو، مزه،‌ رنگ،‌ درصد مواد جامد محلول در آب (بريكس)،‌ درصد پالپ گوجه و... . در اين ميان شاخص بريكس به عنوان مهمترين شاخص در ارزيابي راندمان توليد رب از گوجه فرنگي شناخته مي شود و هرچه اندازه آن بزرگتر باشد درصد استحصال رب از گوجه فرنگي بيشتر مي باشد. البته درصد ضايعات گوجه فرنگي و مواد خارجي(چوب، برگ، پوست، ‌هسته و گوجه هاي آفت زده و معيوب) نيز بسيار مهم مي باشد. درصد پالپ گوجه نيز در ويسكوزيته و قوام رب گوجه موثر است. البته بايد نوعي تعادل بين بريكس و درصد پالپ برقرار باشد چرا كه زياد بودن پالپ آن سبب كاهش درصد استحصال رب از گوجه و سوختن و تيرگي رب و كم بودن آن موجب آبكي شدن رب خواهد شد كه رفع اين مشكل با كشت واريته مناسب گوجه فرنگي ميسر خواهد شد.     

تهديدها: 1- مهمترين تهديد و ريسك طرح توليد رب و ساير فرآورده هاي گوجه فرنگي عدم ثبات و نوسان بسيار زياد قيمت گوجه فرنگي توليدي در استان مي باشد كه گاها تا 15 برابر اختلاف قيمت  بين حداكثر و حداقل قيمت آن مشاهده مي شود، كه با نظارت و كنترل بازار محصول گوجه فرنگي از طريق سياستهاي اعمالي توسط سازمان بازرگاني قابل حل مي باشد.

 2- از طرف ديگر بطور كلي قيمت گوجه فرنگي توليدي استان نسبت به استانهاي همجوار بالاتر است كه با حمايت سازمان جهاد كشاورزي درخصوص كاهش قيمت تمام شده محصول گوجه فرنگي توليدي استان از طريق كاهش هزينه هاي كاشت،‌ داشت، برداشت و نيز افزايش توليد در واحد سطح زيركشت قابل رفع مي باشد. شايان ذكر است در كشور ايالات متحده آمريكا 96 تن گوجه در هكتار و در ايران و از جمله در استان بوشهر 35 تن در هكتار برداشت مي شود كه البته مي توان با استفاده از روش هاي نوين كشاورزي، استفاده از بذور هيبريد، و آبياري قطره اي با مصرف كمتر آب، ميزان برداشت را تا حد 60 تن درهكتار افزايش داد كه باعث كاهش قيمت تمام شده گوجه فرنگي توليدي استان خواهد شد.

3- از جمله ساير تهديدها حضور رقباي با سابقه بالا در استان مي باشد كه محصولات با كيفيت مناسب ارائه مي نمايند و بازار مصرف استان را در اختيار دارند.

4- از سوي ديگر درصد استحصال و كيفيت ( بو،‌ طعم،‌ رنگ و...) فرآورده هاي حاصل از واريته گوجه فرنگي كشت شده در استان نيز بسيار مهم است كه اين مساله با همكاري سازمان جهاد كشاورزي استان و موسسه تحقيقات كشاورزي استان و با ارائه واريته اي با درصد استحصال رب گوجه فرنگي بالا، توام با روش فرآوري مناسب و استاندارد، قابل حل مي باشد.

فرصتها: 1- استعداد بالاي استان در توليد گوجه فرنگي مي تواند به عنوان فرصتي جهت تامين ماده اوليه ارزان قيمت در دسترس از طريق افزايش ميزان توليد گوجه در هكتار و در نتيجه كاهش قيمت تمام شده گوجه باشد. شايان ذكر است در سال جاري قيمت تمام شده هر كيلو گرم گوجه فرنگي 1200 ريال بوده، اين درحالي است كه كشاورزان محصولات توليدي خودرا به دليل قيمت بسيار پايين (كمتر از 500 ريال) برداشت ننموده اند و سازمان جهاد كشاورزي گوجه فرنگي توليد شده را به قيمت 700 ميليون ريال جمع آوري و به كارخانه هاي رب گوجه استان فارس فرستاده است.

2- وفور گوجه فرنگي ارزان قيمت در فصل برداشت محصول به واحدهاي توليد رب گوجه فرنگي استان اين امكان را مي دهد تا در سه شيفت كاري و با حداكثر ظرفيت نسبت به توليد محصول اقدام نموده و با ذخيره كردن بخشي از توليدات خود در بشكه هاي 220 كيلويي و قوطي كردن آن در فصل گراني گوجه فرنگي، سهم بازار خود را در تمام طول مدت سال حفظ نمايند.

3- همجواري با استان فارس كه يكي از استانهاي برتر در توليد گوجه فرنگي كشور مي باشد باعث مي شود در فصل گرما كه گوجه هاي توليدي استان تمام مي شود، همانگونه كه در فصل سرما از استان بوشهر به استان فارس فرستاده مي شود، مسير بالعكس را طي نموده و به استان بوشهر وارد شود.

4- صادرات محصول با استاندارد و كيفيت مطلوب بازارهاي جهاني فرصتي ديگر است. بر اساس آخرين تحقيقات تا 6 سال آينده كشورهاي اروپاي شرقي، روسيه و خاورميانه بزرگترين مصرف كننده گوجه فرنگي دنيا خواهند بود. همجواري با روسيه و خاورميانه نقطه قوتي براي توليد كنندگان كشور و بالتبع استان بوشهر است. كشور روسيه سالانه به 160 هزار تن رب گوجه فرنگي نياز دارد. اين در حالي است كه كشور ايران كه بزرگترين وارد كننده چوب از كشور روسيه است به دليل تعرفه هاي بالاي صادراتي تنها 17 هزار تن از رب گوجه فرنگي روسيه (62/10 درصد از آن) را تأمين مي كند. لذا براي افزايش صادرات رب گوجه فرنگي كشور بايد  تعرفه هاي صادراتي كاهش يافته و توليد كنندگان و صادر كنندگان اين محصول به لحاظ هزينه حمل و نقل، حمايت و از بهره هاي بانكي معاف شوند.شايان ذكر است ارزش يك بشكه 220 كيلويي رب گوجه فرنگي در بازارهاي جهاني حدود 250 دلار مي باشد.

5- حمايت زياد سازمان جهاد كشاورزي استان از احداث گلخانه هاي توليد سبزي و صيفي فرصتي را ايجاد نموده تا علاوه بر توليد رب گوجه و ساير فرآورده هاي گوجه فرنگي، در فصولي كه توليد رب گوجه فرنگي به صرفه نمي باشد بتوانيم با توليد انواع سس و شوريجات و ترشيجات و مرباجات علاوه بر جلوگيري از ورشكستگي واحد، سود آوري نيز داشته باشيم. ضمن اينكه بسته بندي گوجه فرنگي توسط واحد فرآوري و ارسال آن به ساير استانها و كشورهاي همسايه نيزدر اين ايام مي تواند سود آوري داشته باشد.

 پيشنهاد: اندكي درنگ بر وضعيت واحدهاي توليد رب گوجه شهرستان كازرون در همسايگي استان بوشهر كه از سه واحد توليدي در شهرستان مذكور يك واحد داراي سهم عمده اي در بازار استان بوشهر است (شركت بهشهد شهر سبز كازرون) و دو واحد ديگر يكي در حد متوسط بوده و ديگري با مشكل مواجه شده، به ما ثابت مي كند كه اين صنعت به مديران بسيار توانمند و با تدبير نياز دارد، لذا پيشنهاد مي گردد سازمان موافقت خود را در خصوص حمايت از صنايع فرآوري گوجه فرنگي اعلام نموده و از بين متقاضيان، متقاضي اصلح شناسايي و انتخاب و تسهيلات دريافت نمايد (البته به شرط تخصيص بخشي از سهام شركت توليدي به كشاورزان، اين قشر هميشه زحمت كش جامعه). پر واضح است كه احداث واحد كشت و صنعت با سهامداري كشاورزان، قطعا ايشان را جهت توليد بيشتر و ارزان قيمت گوجه فرنگي ترغيب خواهد نمود، ضمن اينكه باعث كوتاه كردن دست واسطه ها از توليد در مزرعه تا مصرف در كارخانه خواهد شد. البته مديريت جامع استاني و هماهنگي كليه دستگاههاي اجرايي ذيربط از جمله فرمانداريهاي محترم، سازمان جهاد كشاورزي،‌ سازمان صنايع و معادن، اداره كل تعاون و سازمان بازرگاني استان در موفقيت واحد فرآوري گوجه فرنگي، بسيار موثر و ضروري است.